دیدگاه میکروبی

وقتی ابتدایی‌ترین جاندار زمین پیشرفته‌ترین جاندار این سیاره را درمانده می‌سازد، یک جای کار ایراد دارد.

مسابقه تسلیحاتی (تکامل همراه) ویروس و انسان پایان ندارد. ویروس همواره به راه‌هایی که فکرش را هم نمی‌کنیم جانداران عالی (و از جمله به اصطلاح اشرف مخلوقات) را در جهت تامین منافع خویش یعنی تکثیر خود به خدمت گرفته و هرازگاهی از جایی ظهور می‌کند که انتظارش را نداریم.

ویروس مخوف سارز نیز همچون تمام ویروس‌های دیگر از یک ماده ژنتیکی و پوششی پروتئینی ساخته شده است. اما با تمام ابتدایی بودنشان، ویروس‌ها باز هم آن قدر پیچیده و پیش بینی ناپذیر هستند که کارل زیمز (C.Zimmer)در شماره ۱۲ سپتامبر سال ۲۰۰۱ هفته نامه «ساینس» اعلام می‌کند انبوهی از شواهد، نشان می‌دهد که عوامل بیماری‌زا (به ویژه ویروس) ممکن است در بیماری‌های مزمن که ناشی از اختلال فیزیولوژیک پنداشته می‌شوند، نقش علی بازی کنند. اما از جمله این بیماری‌ها که می‌توانند ویروسی باشند باید به چند نام شگفت‌انگیز مانند سرطان، آلزایمر، ام اس و شیزوفرنی اشاره کرد.

به تازگی چند زیست‌شناس استدلال کرده اند که به پیش‌بینی نظریه تکامل جز معدودی تمام بیماری‌های مزمن باید منشاء عفونی داشته باشند. اگر چه سارز ویروسی جدید است اما ویروس مسئله جدیدی نیست. سالنامه پزشکی پر از توصیف بیماری‌هایی است که شبیه هیچ یک از بیماری‌های امروزی نیستند اما زمانی اپیدمی‌های وحشتناکی را پدید آوردند و سپس همان طور اسرارآمیز که آمده بودند، رفتند.

بسیاری از بیماری‌های ویروسی امروز، دیروز نبوده و فردا نیز نخواهند بود. کافی است لحظه ای به ایدز، ابولا، هپاتیت و… بیندیشیم. این به دلیل نرخ جهش پذیری بالا در ویروس‌ها است. چنانچه در بهترین حالت تجمعی انبوه و فشرده از جانوران (مانند انسان، دام و طیور) مبتلا به یک اپیدمی‌ویروسی شوند، ویروس به کرات همانندسازی کرده و بارها جهش می‌دهد.

ویروس‌ها بین انسان و سایر جانوران رفت و آمدی دوطرفه دارند. اما از دیدگاه انسانی ویروس‌های مهلک منشاء جانوری دارند. البته بسیاری از ویروس‌هایی که در بدن جانوران جهش می‌یابند قابل انتقال به انسان نیستند و بسیاری جز آثاری خفیف بر جای نمی‌گذارند. اما گاهی نیز مانند اسپانیایی‌هایی که به جان آزتک‌ها افتاده باشند آن قدر می‌کشند که یا قربانیان همه بمیرند و ویروس نیز با آنها نابود شود، یا عده ای از آن میان مقاوم شوند یا درمانی کارآمد پیدا شود.

به هر حال تا وقتی که نیاز ما به دام و طیور هست و عشق افلاطونی انسان به حیوانات خانگی، باید منتظر بمباران‌های ویروسی باشیم. به طور طبیعی انسان مایل است که فقط از دیدگاه خود به بیماری‌ها فکر کند: برای مراقبت از خودمان و کشتن میکروب‌ها چکار می‌توانیم بکنیم؟ بیایید این اراذل را ریشه کن کنیم و هرگز نیندیشیم که انگیزه شان از این کارها چیست! گر چه در زندگی، در تمام موارد، برای غلبه کردن بر دشمن باید او را شناخت و این به ویژه در مورد پزشکی صدق می‌کند. از این رو اجازه دهید موقتا تعصب‌های انسانی مان را کنار گذاشته و به بیماری از دیدگاه میکروب‌ها نگاه کنیم.

به هر حال میکروب‌ها نیز همچون ما محصول انتخاب طبیعی هستند. یک میکروب از اینکه ما را به راه‌های عجیب و غریب، مثلا ایجاد زخم در دستگاه تناسلی یا ابتلا به اسهال، بیمار کند چه سود تکاملی به دست می‌آورد؟ و چرا باید میکروب‌ها طوری تکامل یابند که ما را بکشند؟ به ویژه همین نکته بسیار معماگونه و بیهوده به نظر می‌آید، چرا که در هر صورت میکروبی که میزبانش را می‌کشد، در واقع خودش را می‌کشد. اساسا میکروب‌ها نیز همچون گونه‌های دیگر تکامل می‌یابند. تکامل افرادی را انتخاب می‌کند که در تولید فرزندان و انتشار آنها به مکان‌های مناسب برای زندگی از همه کارآمدتر باشند.

در مورد یک میکروب، انتشار را می‌توان به لحاظ ریاضی به عنوان تعداد قربانی‌های جدیدی که به ازای هر قربانی اولیه آلوده می‌شوند، تعریف کرد.

این تعداد بستگی به مدتی دارد که هر قربانی توانایی آلوده سازی قربانیان جدید را حفظ می‌کند و میزان کارایی میکروب در انتقال از یک قربانی به قربانی بعدی.

راه‌های بسیار گوناگونی برای انتشار از یک شخص به دیگری و از جانوران به انسان در میکروب‌ها تکامل یافته است. میکروبی که بهتر منتقل می‌شود فرزندان بیشتری از خود بر جای گذاشته و در نهایت توسط انتخاب طبیعی برگزیده می‌شود. بسیاری از «نشانه‌های» بیماری که در ما ظاهر می‌شود عملا نشان دهنده راه‌هایی هستند که میکروب زیرک لعنتی از طریق آنها بدن یا رفتار ما را طوری تغییر می‌دهد که در جهت انتشار میکروب‌ها به خدمت گرفته شویم.

بی زحمت ترین راه برای انتشار یک میکروب آن است که منتظر بماند تا خود به خود به قربانی بعدی منتقل شود. این همان استراتژی است که بعضی میکروب‌ها که منتظر می‌مانند تا یک میزبان توسط میزبان بعد خورده شود، به کار می‌گیرند. برای مثال، باکتری سالمونلا، که با خوردن تخم مرغ یا گوشت آلوده به آن مبتلا می‌شویم؛ کرم مولد بیماری تریشینوز که منتظر می‌ماند تا انسانی خوکی را کشته و گوشت آن را نیم پز بخورد تا از خوک به انسان منتقل شود؛ و کرمی‌که موجب آنیساکیاز می‌شود و آمریکایی‌ها و ژاپنی‌های سوشی دوست (سوشی نوعی غذای ژاپنی است که با ماهی خام تهیه می‌شود. م) گاهی با مصرف ماهی خام خود را به آن آلوده می‌سازند. این انگل‌ها از طریق جانوری که خورده شده به انسان منتقل می‌شوند، اما ویروسی که بیماری خنده (کورو) را در ارتفاعات گینه نو ایجاد می‌کند معمولا از طریق انسانی که خورده شده به انسان منتقل می‌شود. این ویروس از طریق آدمخواری منتقل می‌شود، هنگامی‌که کودکان ارتفاعات گینه نو پس از بازی با مغزهای خاصی که مادرانشان اندکی پیش از پختن غذا از قربانیان مرده کورو جدا کرده اند، مرتکب اشتباه مهلک لیسیدن انگشتان خود می‌شوند.

بعضی از میکروب‌ها منتظر نمی‌مانند تا میزبان قبلی بمیرد و خورده شود، بلکه سوار بزاق حشره‌ای می‌شوند که میزبان قبلی را نیش می‌زند و همراه او به پرواز درمی‌آیند تا میزبان جدیدی پیدا کنند. این سواری مجانی را ممکن است پشه، کنه، شپش یا مگس تسه تسه فراهم کنند که به ترتیب مالاریا، طاعون، تیفوس یا بیماری خواب را انتشار می‌دهند.

کثیف‌ترین حقه برای انتقال خود به خود را میکروب‌هایی می‌زنند که از مادر به جنین راه یافته و در نتیجه نوزاد را در بدو تولد آلوده می‌سازند. میکروب‌های مولد سیفلیس، سرخجه و اکنون ایدز با سوار کردن این حقه، برای کسانی که به جهانی اساسا مبتنی بر عدل معتقدند، مشکلاتی اخلاقی پدید آورده که شدیدا با آنها دست به گریبان اند.

میکروب‌های دیگر اگر بخواهیم به طور استعاری صحبت کنیم، کنترل اوضاع را خودشان در دست می‌گیرند. آنها آناتومی‌یا عادات میزبانشان را به طریقی تغییر می‌دهند که به انتقال آنها شتاب بخشد. از منظر ما، زخم‌های تناسلی باز که در اثر بیماری‌های مقاربتی نظیر سیفلیس ایجاد می‌شود، توهینی شرم آور است. اما از دیدگاه میکروب‌ها این زخم‌ها صرفا وسیله ای سودمند برای کمک گرفتن از میزبان در تلقیح میکروب به درون حفره بدنی یک میزبان جدید است.

زخم‌های پوستی ناشی از آبله نیز به شیوه ای مشابه با تماس بدنی مستقیم یا غیرمستقیم، میکروب‌ها را انتشار می‌دهد (گاهی اوقات خیلی غیرمستقیم، مانند هنگامی‌که سفیدپوستان ایالات متحده بر آن شدند تا با ارسال هدیه‌هایی شامل پتوهایی که پیش از آن توسط بیماران مبتلا به آبله مورد استفاده قرار گرفته بود، نسل بومیان «جنگ طلب» را از روی زمین بردارند. ) با این حال استراتژی میکروب‌های آنفلوآنزا، سرماخوردگی و سیاه سرفه قوی تر است که قربانی را وادار به سرفه یا عطسه کرده و ابری از میکروب‌ها را به سوی میزبانان جدید احتمالی پرتاب می‌کنند. باکتری وبا نیز به شیوه ای مشابه قربانی اش را دچار اسهال شدیدی می‌کند تا باکتری را وارد منابع آبی میزبانان جدید بالقوه کند، در حالی که ویروس مولد تب خونریزی کره ای از طریق ادرار موش انتشار می‌یابد.

در مورد تغییر رفتار میزبان هیچ چیز با ویروس‌ هاری برابری نمی‌کند که نه تنها وارد بزاق سگ مبتلا می‌شود بلکه او را دچار جنون گاز گرفتن می‌کند تا قربانی‌های جدیدی را آلوده سازد. اما در مسابقه تلاش فیزیکی که انگل‌ها انجام می‌دهند، جایزه را کرم‌هایی نظیر کرم قلابدار و شیستوزوما خواهند برد که از خاک یا آبی که لاروهایشان آنجا از مدفوع قربانی قبلی خارج شده بود، پوست میزبان جدید را سوراخ کرده و وارد بدنش می‌شوند. بنابراین از دیدگاه ما زخم‌های تناسلی، اسهال و سرفه «نشانه‌های بیماری» هستند. از دیدگاه یک میکروب، آنها استراتژی‌های تکاملی زیرکانه ای برای انتشار هستند. به این دلیل است که میکروب از «بیمار کردن ما» سود می‌برد.

اما چرا استراتژی به ظاهر بیهوده کشتن میزبان باید در میکروب تکامل یافته باشد؟ از دید میکروب این فقط پیامد جانبه ای ناخواسته ای از نشانه‌های بیماری در میزبان است که انتقال کارآمد میکروب‌ها را بر عهده دارند. بله، بیمار مبتلا به وبا اگر درمان نشود، سرانجام ممکن است در اثر تولید مایع اسهالی با نرخ چندین گالن در روز بمیرد. اما دست کم تا مدتی، یعنی تا وقتی که بیمار هنوز زنده است، باکتری وبا می‌تواند از منافع انتشار گسترده به درون منابع آبی قربانیان بعدی اش برخوردار شود. با فرض اینکه به این ترتیب هر قربانی به طور متوسط بیش از یک قربانی جدید را آلوده می‌کند، باکتری انتشار خواهد یافت، حتی اگر میزبان نخست تصادفا بمیرد.

 

از ما حمایت کنید تا سایت بسته نشود

با توجه به افزایش قیمت دلار، هزینه تمدید هاست سایت و هاست دانلود به شدت بالا رفته. برای ادامه فعالیت سایت نیاز به کمک‌های مالی داریم. در صورتی که کمک‌ها نتواند ۵۰٪ هزینه تمدید را پوشش دهد، مجبور به پایان فعالیت تا آخر مهرماه می‌شویم. کل هزینه نگهداری سایت برای امسال حدود 1 میلیون تومان می‌شود.

می‌خواهم کمک کنم

برو به صفحه اول سایت