کابوس‌های داروین(ریشه‌ها و گرایش‌های تکاملی ژانر علمی-تخیلی) – بخش اول

در فیلم علمی-تخیلیِ هذیانیِ کن راسل، احوال دگرگون شده(ویکی)(Altered States)، ویلیام هرت نقش یک دانشجوی پزشکیِ دانشگاه هاروارد را بازی می‌کند که می‌خواهد به‌مبنای عصب‌شناسیِ حالات وجد و بیخودی از خود پی ببرد. او درست مانند یک هیپی، مقداری از داروی وهم‌آوری که در مراسم شمن‌ها برای «نیاگونگی روانی»(Phychic atavism)-به‌معنای بازگشت به آگاهی آغازین- استفاده می‌شود را مصرف می‌کند.

فیلم Altered States

صحنه‌ای از فیلم احوال دگرگون شده

از آن‌جا که فیلم علمی-تخیلی است، استعارهٔ روان‌شناختیِ پسرفت، صورتِ انحطاط فیزیکی به‌خود می‌گیرد. دکتر جِساپ مهار از خوی میمونیِ دکتر هایدیِ خود برمی‌دارد. پس از یکی از دگرگونی‌های مضحکِ جِساپ، از تکنسین می‌پرسند که آیا آزمایش‌های اشعهٔ ایکس «چیزی غیرعادی» را نشان می‌دهد و مرد با طعنه می‌گوید:«چیزی غیرعادی؟ مردک خودِ گوریل است».

تولد ژانر محبوب علمی-تخیلی در قرن نوزدهم پیوندی ناگسستنی با ظهور داروینیسم دارد. داروین در منشا انواع به‌وسیلهٔ انتخاب طبیعی(۱۸۵۹) و ادامهٔ نظریاتش در تبار انسان و انتخاب در ارتباط با جنسیت(۱۸۷۱) (دانلود خلاصه کتاب) که از قبلی هم تکان‌دهنده‌تر بود، همزمان چندین موضوع رعب‌آور را مطرح کرد.

نظریهٔ او، نظریه‌ای یگانه‌انگار(Monistic) بود، به‌این معنا که حیات و انسان را تنها به‌واسطهٔ فرآیند زیست‌شناختی توضیح می‌داد. در نظریهٔ او، نه واقعیت نظام دیگری داشت، و نه قلمروی ماورای طبیعی یا غیرمادی در کار بود. برای این نظریه، می‌بایست میلیون‌ها سال مورد مطالعه قرار می‌گرفت و جایگاه انسان در دوره‌های طولانیِ زمین‌شناسی پیدا می‌شد.

علمی تخیلی فصلنامه فیلمخانه

پرونده ویژهٔ فصلنامه فیلمخانه درباره سینمای علمی-تخیلی

این نظریه شکل‌های فیزیکیِ امروزی را موقتی و در ارتباط با گذشته‌های دورِ اجدادی ما می‌دانست. در سال ۱۸۶۰ اسقف آکسفورد با وحشت پرسید که چرا باید «میمون یا گوریل بودنِ اجداد ما انسان، دانشمندان را این‌چنین شادمان کند»؟

از سوی دیگر، این نظریه چشمان انسان را به روی آیندهٔ غیرقابل پیش‌بینیِ دگرگونی‌های تکاملی[(فرگشتی)] گشود.

از دیدگاه داروین، حیات جهت دیگری ندارد، بلکه مفرط و اسرافکار است و شکل‌های حیات، حینِ تقلای بی‌امان برای بقا در مواجهه با مرگ و کشتار جمعی، الزاماً تغییرپذیرند(می‌توانند خود را وفق دهند). داروین ادعا می‌کرد که انسان به‌هیچ‌وجه «مخلوقی متفاوت» نیست و در دل این فرآیند بیولوژیکی جهانی نشسته و در واقع یکی از تغیرپذیرترین و تطبیق‌پذیرترین موجودات است.

او در تبار انسان چنین نتیجه‌گیری می‌کند که «از این جهت، بشریت شبیه به‌آن فرم‌هایی است که ناتورالیست‌ها، شکل‌ذیر و چندریخت می‌نامند».

داروین برای دلگرمی دادن به خوانندگان ویکتوریایی(و البته روانِ پریشان خود) مسیری خوش‌بین به سوی تکامل انسان نودید داد. اما دلواپسانی هم بودند که می‌پرسیدند اگر انسان‌ها توان بالا رفتن از نردبان تکامل(فرگشت) را دارند، آیا پایین آمدن از آن محتمل نیست؟

ژانر علمی تخیلیِ انگلیسی از دل رمانس گوتیک متولد شد و آن‌چه به‌دنبالش آمد بیشتر عواملی طبیعی بود تا ماورای طبیعی-بخصوص ترس از سیر قهقرایی بیولوژیکی.
در پس هر دکتر جکیل محترمی، آقای هایدی پنهان است(فیدیبو)، هر دوریان گری‌ای، چهرهٔ واقعی انحطاط اخلاقی و فیزیکی خود را مخفی کرده است.(دانلود از فیدیبو)

علمی-تخیلی، از اولین فرم‌های محبوبی بود که نظریه‌های دگرگونی داروین را وارد روایط فرهنگ کرد.

برخی از جذاب‌ترین «رمانس‌های علمیِ» دههٔ ۱۸۹۰ را ه‍.ج ولز (نویسنده معروف انگلیسی در ژانر علمی‌تخیلی)نوشت که زیر دست تو تن از پرشورترین طرفداران داروین، توماس هاکسلی و ادوین ری لنکستر، زیست‌شناسی خوانده بود.

ماشین زمان(داستانی از ولز – ویکی‌پدیا) با تصویر دهشتناکی از لندنِ پساانسانی به‌پایان می‌رسید: زمانی که گونهٔ انسان منقرض شده و حیات در مرز نابودی بر اثر گرما بود.

جنگ دنیاها(داستان دیگری از ولز – ویکی) نظریهٔ داروین در منشا انواع را به تصویر می‌کشید و نشان می‌داد که هر کدام از گونه‌ها در رقابت با «نزدیک‌ترین خویشاوند خود، تمام قوای خود را به کار می‌گیرد و سعی دارد تا آن را به‌نابودی بکشاند». ولز در این کارها به تکبر استعماری بریتانیایی حمله می‌کند: مریخی‌های پیشرفته بی‌هیچ زحمتی کلانشهر سلطنتی را در دست می‌گیرند، اما میکرب‌هایی ناچیز آن‌ها را از پای در می‌آوردند.

جزیره دکتر مورو

نمایی از فیلم جزیره دکتر مورو، بر اساس رمان ولز، محصول سال ۱۹۹۶

ولز در جزیرهٔ دکتر مورو(ویکی) حکایت مخوفی از انحطاط از دیدگاه تکامل را سر هم می‌کند؛ مورو جانوران زنده را از فرآیندی می‌گذراند و از آن‌ها شکل‌های انسانی عجیبی می‌سازد، اما آن‌ها دوباره به‌گونهٔ اولیهٔ خود عقب‌گرد می‌کنند. علم جنون‌آمیز مورو به‌شکل نگران‌کننده‌ای تمام مرزهای اطمینان‌بخش میان انسان و حیوان را کمرنگ می‌کند.

این رؤیاهای تکاملی ولزی، از همان بدو تولد سینما و در طول تاریخ آن بارها و بارها به‌کار گرفته شد.

درست چند هفته بعد از انتشار ماشین زمان در ۱۸۵۹، رابرت ویلیام پل، از پیشگامان سینما، درخواست ثبت اختراعی را داد که برای ایجاد تجربهٔ سفر در زمانِ ولز طراحی شده بود و به‌این‌منظور بینندگان را از تعدادی نمایش کینه‌توگرافیک عبور می‌داد. این دستگاه هرگز ساخته نشد، اما خود سینما را می‌توان نوعی ماشینِ زمانِ تکاملی دانست که قادر است حرکت را سرعت بخشد، آهسته کند یا نگه دارد، دگرگونی‌های تماشایی را به‌نمایش گذارد یا زمان و مکانی بسیار دور را به‌صمیمیتِ اینجا و اکنون آورد.

فی‌ری(بازیگر) در دستان کینگ‌کونگ. محصول سال ۱۹۳۳

فی‌ری(بازیگر) در دستان کینگ‌کونگ. محصول سال ۱۹۳۳

همان‌طور که باربارا کرید در کتاب پرده‌های نمایش داروین(Darwin’s Screens)نشان می‌دهد، از میمون انسانی (The human ape) گرفته تا دایناسورهای دنیای گمشده(The lost world)و بعد، انتخاب شهوانیِ پیش از قوانینِ سانسور فِی ری(Fey wray)[بازیگر نقش آنا در فیلم] توسط کینگ‌کنگ(۱۹۳۳) پیشروی سینما بسیار به داروین مدیون است.

احوال دگرگون شده ریشه در فیلم‌هایی مانند جو، بوزینهٔ تحصیل‌کرده عریان می‌شود(۱۸۹۵) (Joe educated orangutan) دارد.

از آن‌جا که سینمای علمی‌تخیلی وابسته به جلوه‌های ویژهٔ تماشایی است، جای شگفتی نیست که این سینما بارها و بارها به‌صحنه‌های دگردیسیِ زیست‌شناختی بازگشته است؛ دوربینی که تغییرات فاجعه‌بار ناگهانی را در صحنه‌هایی آن‌جهانی یا غریب تصویر می‌کند و سرچشمه‌های پنهانِ تحول تدریجی را به شکلی جادویی مرئی می‌کند.

به‌این ترتیب می‌توان تاریخِ سینمای علمی-تخیلی را به‌صورت تاریخ نمایش «ترنسفورمیسم»(Transformis) مرقوم کرد(که عبارت ویکتوریاییِ دیگری برای گسترش نظریه‌های تکامل است).

ادامه دارد…

پی‌نوشت:

+ تصاویر توسط آگاهی‍ انتخاب شده و در مجله نیست.

++ با مراجعه به غرفه فصلنامهٔ فیلمخانه در مصلی تهران(نمایشگاه مطبوعات ۹۴)، می‌توانید با ۵۰٪ تخفیف مجلات را خریداری نمایید. سایت مجله

+++ در آینده بعضی از فیلم‌های معرفی شده تحت عنوان سینماآگاهی‍(مثل این پست) برای دانلود قرار داده می‌شوند.

فهرست مطالب کابوس داروین:

بخش اول

بخش دوم

بخش سوم

بخش چهارم

بخش آخر

از ما حمایت کنید!

تمام کتاب‌ها و فیلم‌های مستند در سایت به صورت رایگان ارائه می‌شوند.

اگر می‌توانید از ما حمایت کنید تا بتوانیم هزینه‌های نگهداری سایت را تامین کنیم

می‌خواهم کمک کنم

برو به صفحه اول سایت