به‌جست‌وجوی نئاندرتال‌ها در ایران

مدتی است که در منطقه میرک سمنان، شواهدی از زندگی انسان‌های نئاندرتال کشف شده است. انسان‌های نئاندرتال ۲۲۰هزارسال در کره زمین سکونت داشتند که شامل فاصلهٔ زمانیِ ۲۵۰ تا ۲۷۰ هزارسال پیش می‌شود. به‌دست آوردن اطلاعاتِ بیشتری از نحوهٔ زندگی این انسان‌ها در ایران می‌تواند بی‌نظیر باشد چرا که تاکنون در کشور ایران کاوش چندانی نشده است.

نئاندرتال ایرانی و دکتر وحدتی نسبمحوطه میرک در روستای دلازیان در هشت کیلومتری جنوب سمنان واقع شده است. براساس یافته‌های باستان‌شناسان این محوطه بیشتر منتسب به دوره‌های پارینه سنگیِ جدید و فراپارینه سنگی است.  نخستین‌بار در جریان بررسی‌های باستان‌شناختی استان سمنان در سال ۱۳۶۴، محوطه یا تپه‌های میرک و دلازیان شناسایی و معرفی شدند.

گفت‌وگو با دکتر وحدتی‌نسب سرپرست کاوش در میرک

آقای دکتر بفرمایید هدف اصلی از کاوش در میرک چیست؟

هدف، مشخص کردن زوایای پنهان زندگی انسان نئاندرتال در ایران و این منطقه است. در میرک به‌دنبال این بودیم تا به‌عمق سکونت انسان در این منطقه دست پیدا کنیم و این کار از جهاتی در نوع‌خود بی‌نظیر است زیرا اکثر محوطه‌های پارینه‌سنگی که در ایران مورد کاوش قرار گرفته‌اند غار هستند و این اولین‌بار است که روی یک محوطه روباز کار می‌شود.

آیا در ایران محوطه‌هایی مثل میرک که رو باز باشند وجود دارد؟

بله، زیاد داریم اما تا کنون کاوش نشده‌اند. کار در محوطه روباز، سختی خاص خودش را دارد. در غار بر روی یک فضای محدود کار می‌شود و هر جا گمانه بزنید به یکسری از آثار دست پیدا می‌کنید اما در محوطه روباز، با چندین هکتار پراکنش مواجه هستید و انتخاب اینکه کجا را گمانه زنی کنید، کار سختی است.

ما از چند تکنیک استفاده برای اطلاع از آنچه در زیر زمین قرار دارد و اینکه آثار در چه عمقی قرار دارند، استفاده کردیم. یکی از راه‌ها، بررسی چاله حفاری شده توسط حفاران غیر مجاز بود که بر نوک تپه‌ای که کار کاوش بر روی آن انجام می‌شد، قرار داشت.

چندین روز من و دکتر بریون به اعماق چاله می‌رفتیم و دیواره را تمیز می‌کردیم و بالاخره در عمق خاصی، ابزارهای سنگی و بقایای استخوان‌های جانوری را در داخل دیوارها پیدا کردیم.

در چه عمقی؟

در عمق سه متر و پنچ متر از سطح زمین مشاهده کردیم که استقرار وجود داشته است. در عمق سه‌متری و در چند نقطه دست‌افزارهای سنگی پیدا شد و برنامه ما برای فصل بعد این است که کاوش را در عمقِ [زمین] گسترش دهیم و به عمق‌های پایین‌تری برویم. بین عمق سه تا پنچ متر، دو متر رسوب است و این رسوب طی ده‌ها هزارسال ایجاد شده و موارد جالب و قابل بررسی برای ما این است که ابزارها و نحوهٔ زندگیِ انسانِ نئاندرتال در توالی چند هزارساله تغییر کرده است یا خیر؛ و بررسی توالی زندگی این انسان‌ها در این منطقه قابل توجه است.

ابزارهای کشف شده از نئاندرتال‌ها در میرک سمنان

ابزارهای کشف شده از نئاندرتال‌ها در میرک سمنان

آیا ممکن است پایین‌تر از عمق پنچ متری هم شواهدی یافت شود؟

ممکن است. پایین پنج متر در فصل بعدی کاوش نمونه‌برداری می‌شود.

تکنیک‌های مورد استفاده دیگری که کاربرد مناسبی برای این فصل کاوش داشته‌اند، چه بود؟

از تکنیک ژئومغناطیس هم در این فصل کاوش استفاده شد. این تکنولوژی تاکنون در ایران برای بررسیِ سازه و معماری در زیرزمین از طریق فرستادن امواج مغناطیسی تا عمق چند متری زمین مورد استفاده قرار می‌گرفت و همیشه برای دوره‌های دارای معماری استفاده می‌شد و هیچ‌گاه برای کاوش لایه‌های رسوبی استفاده نشده بود.

در میرک به دلیل جنس متفاوت رسوبات، از این تکنولوژی استفاده شد و دقیقا نشان داد رسوباتی که تصور می‌کردیم استقرار انسانی دارد در کجا قرار دارند و این تکنولوژی کار بررسی چاله حفاری شده را تکمیل کرد.

جنس رسوبات قسمت پایینی به‌شدت سفت است ولی زمانی که در آب گذاشته شود به‌راحتی حل می‌شود و نشانگر این است که این محوطه مردابی یا جنگلی است. بقایای جانوری پیدا شده از جمله یک گاومیش بزرگ که مخصوص مناطق مرطوب و یک گوزن که مخصوص مناطق جنگلی است و نوعی کرگدن منقرض شده، مردابی و جنگلی بودن این محوطه را تایید می‌کند.

آیا این بقایا سن‌یابی می‌شوند؟

بله. از تمام لایه‌هایی که بقایای جانوری و دست‌افزار سنگی به‌دست آمده، از نوک تپه تا پایین‌ترین نقطهٔ آن نمونه‌برداری شده و سال‌یابی دقیق درحال بررسی است. درحال حاضر این بررسی‌ها نشانگر وجودِ ۹ دورهٔ تاریخی در این منطقه است ولی این‌که قدیمی‌ترین سن دقیقا مربوط به چه زمانی است هنوز مشخص نیست.

این موارد تا چه زمانی مشخص می‌شود؟

تا چند ماه آینده و نهایتا تا پایان سالِ جاری نتایج دقیق اعلام می‌شود. سن یابی به ما نشان می‌دهد که این منطقه چه زمانی خشک شده و چه زمانی مردابی بوده و چند سال بین این دوره‌ها فاصله بوده و همچنین مشخص می‌شود که به عنوان مثال یک متر رسوب کویری یا مردابی طی چندین هزار سال به وجود آمده است.

این یافته‌ها به مباحث اقلیمی در حال حاضر استان نیز کمک می‌کند. اینکه کویر با چه نرخی در حال پیشرفت است و چگونه می‌شود کویرزدایی کرد. با توجه به اینکه اقلیم شمال کویر مرکزی ایران تا کنون مورد بررسی قرار نگرفته و هیچگونه اطلاعاتی از اقلیم گذشته این منطقه موجود نیست، با اعلام نتایج دقیق، برای اولین بار دیرین اقلیم ایران در این منطقه به لحاظ تاریخی و علمی بازسازی می‌شود و این نتایج را می‌توان به سایر نقاط اطراف استان نیز بسط داد و نتایج را با دیرین اقلیم ایران در سایر نقاط کشور و حتی اطراف ایران هم مقایسه کرد تا مشاهده شود که این تفاوت اقلیمی تا کجا اتفاق افتاده است.

بر این اساس از خاک‌های منطقه نمونه برداری شده و حتی گرده‌ها هم مطالعه می‌شود تا مشخص شود این منطقه دارای چه نوع پوشش گیاهی بوده است. بررسی تمام این موارد شامل بررسی رسوب‌شناسی، بقایای جانوری، گرده‌ها، گاهنگاری و… مانند تکمیل کردن تکه‌های پازل است و بررسی تمام این موارد به شناخت گذشته میرک، نحوه زندگی انسان‌های نئاندرتال، درجه دما، خوراک، پوشش گیاهی منطقه و… کمک می‌کند. پس از تکمیل نتایج در نظر است با نرم افزارهای موجود، زندگی انسان نئاندرتال در این منطقه به صورت انیمیشن بازسازی شود.

آیا تاکنون بقایای انسان نئاندرتال در ایران پیدا شده است؟

در موردی محدود و به‌دلیل این‌که در ایران تاکنون کار زیادی در این زمینه انجام نشده است، بقایای چندانی یافت نشده است. اما یکی از نمونه‌های قابل توجه از پیدایش انسان‌های نئاندرتال در جهان، غار «شانه در» کردستان عراق است و تاکنون بزرگترین مجموعهٔ انسان نئاندرتال شامل ۱۰ انسان در این غار پیدا شده است.

مشخصات ظاهری انسان نئاندرتال چیست؟

میانگین قدی آن‌ها هفت تا هشت سانتی‌متر از ما کوتاه‌تر بوده اما جثهٔ قوی و عضلانی‌تری داشته‌اند. حجم مغزی آن‌ها از ما بیشتر بوده و البته به‌ این معنا نیست که حجم مغز بالاتر نشان‌نگر پیچیدگی بیشتر و پیشرفتگی است. بعضی نواحی مغز آن‌ها با ما متفاوت بوده، مثلأ نحوهٔ فکر کردن و نحوهٔ بیان آن‌ها با ما متفاوت بوده و از روی آزمایش‌هایی که روی حنجره آن‌ها انجام شده، مشخص شده است قادر به‌بیان یک سری اصوات صدادار نبوده‌اند.

تپه میرک

تپه میرک

پس نسل‌های بعدی ادامهٔ این نسل نیستند؟

نئاندرتال‌ها ازبین‌رفته‌اند و علم ژنتیک می‌گوید که ما از نوادگان آن‌ها نیستیم. به‌غیر از میزان بیار محدودی ژن که از آن‌ها گرفته شده، نسل انسان هوشمند ارتباطی با انسان نئاندرتال ندارد. به‌عنوان مثال طبق آخرین تحقیقات انجام شده در چند ماه اخیر دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که ضخامت پوست و رنگ موی قرمز بر اثر تبادل ژنتیکی با انسان‌های نئاندرتال منتقل شده است و البته به این معنا نیست که تمام انسان‌های نئاندرتال مو قرمز بوده‌اند.

در مجموع نئاندرتال‌ها نقش چندانی در اجداد ما نداشته و در نهایت به‌حاشیه رانده و منقرض شده‌اند.

تا کنون هیچ نوع از بقایای انسان‌های نئاندرتال در میرک مشاهده نشده است؟

خیر، ولی امیدواریم.

تاچه حد؟

یک مثال است که می‌گوید فسیل شدن مانند برنده شدن در بخت‌آزمایی است و همهٔ موجودات پس از مرگ فسیل نمی‌شوند و شاید یک درصد امکان فسیل شدن داشته باشند. در مجموع با توجه به مردابی بودن منطقه میرک در گذشته، امکان یافت بقایای انسانی وجود دارد.

فصل بعدی کاوش از چه زمانی آغاز شده است؟

نیمه دوم مهرماه.

با همان گروه قبلی و باحضور دانشمندان فرانسوی؟

باهمان گروه و حتی با تعداد متخصصان بیشتر.

آیا برگزاری همایش در زمینه میرک را نیز در دست اجرا دارید؟

سال آینده میلادی(۲۰۱۶) صد و دهمین سالی است که اولین مقاله در مورد پارینه سنگی ایران منتشر شده است.

در سال ۱۹۰۶، «مک ماهون» باستان‌شناس برجسته، یکسری دست‌افزارهای سنگی در سیستان پیدا کرده و در مقاله‌ای به آن‌ها اشاره می‌کند. سال آینده میلادی صد و دهمین سالی است که شاهد مطالعات پارینه‌سنگی در ایران هستیم و طی این سال‌ها این تحقیقات دچار فراز و نشیب شده است… که امیدواریم در این زمینه همایشی در استان سمنان برگزار شود.

بخش‌هایی از متنِ اصلی حذف و خلاصه شده است //