مم به‌روایت مقصود فراستخواه(کتاب ما ایرانیان). بخش ۱

مم‌ها چیستند؟

مم‌ها متناظر با ژن‌ها مفهوم‌سازی شده‌اند. افرادی مانند داوکینز(Richard Dawkins) و دیگران در مفهوم‌پردازی مم‌ها پیش قدم بوده‌اند. کتاب ژن خودخواه داوکینز نخستین بار در سال ۱۹۷۶ منتشر شد. برمبنای این نظریه مم‌ها کدهای رفتاری هستند که فرهنگ ما را توضیح می‌دهند.

این نظریه البته به‌لحاظ متد، شواهد و مفروضات قابل بحث و نقد بررسی است، ولی به‌نوبهٔ خود با مدل‌سازی و مفهوم‌سازی، وضع مورد نظر ما را توضیح می‌دهد و یک الگوی توصیفی، تبیینی و یا توضیحی فراهم می‌آورد. در اینجا فقط به برخی ظرفیت‌های محدود این ادعای نظری توجه داریم و آن را به‌مثابه یک نظریه‌ی چندان منقح تلقی نمی‌کنیم. درباره این نظریه و ظرفیت‌ها و محدودیت‌های آن بحث شده است. (Blackmore, 1998, Balkin, 1988)

کتاب ما ایرانیان، نوشته مقصود فراستخواه

کتاب ما ایرانیان، نوشته مقصود فراستخواه، درباره چیستی و چرایی خلقیات و رفتار ما ایرانیان

مطابق این ادعای نظری مم‌ها ریزواحدهای فرهنگ هستند؛ متناظر با ژن‌ها که ریزواحدهای ارگانیسم زنده‌اند. بدن ما از ۳۰ میلیارد سلول مبتنی بر اطلاعات ژنتیکی تشکیل شده که رفتار و حالات ما را تشکیل می‌دهد. نظام ژنتیکی نیز نتیجه‌ی فرآیند ۲ تا  ۳ میلیارد سال تطور(فرگشت) است. با اکتشافی که واتسون و کریک در سال ۱۹۵۳ انجام دادند، ساختار DNA شناخته شد و معلوم شد در ساختار شیمیایی آن کدهای ژنتیکی قرار دارند که رمزهای وراثتی افراد آن‌جاست. به‌طور کلی، بر اساس نظریات ژنتیک نسبت وثیقی میان دو حیطه‌ی ژنوتیپ و فتونیپ وجود دارد. ژنوتیپ خصایص برآمده از اطلاعات ژنتیک است و فتونیپ خصایص برآمده از اطلاعات محیط و تجربه. این دو با هم تلفیق می‌شوند و رفتار، شخصیت و خلقیات ما را شکل می‌دهند.(مورن، ۱۳۸۲)

اکنون این پرسش مطرح می‌شود که موجودیت مم[(Meme)] چیست و به‌اصطلاح  از چه جنسی است.

از مجموع مطاوی قائلان این نظریه(بدون این‌که قصد مداقه‌ی نظری داشته باشیم) چنین برمی‌آید که آن‌ها اول، موجودیتی زیستی و بیولوژیک دارند؛ دوم، موجودیت ذهنی-بدنی دارند و به‌عبارت دیگر، جای آن‌ها در نظام «ذهن بدنِ»(Body-Mind) ماست؛ سوم، موجودیت روان‌تنی دارند و چهارم، موجودیت اجتماعی و فرهنگی دارند.

بنابراین ترکیبی از فاکتورهای روان‌تنی، بیولوژیکی و ذهن-بدنی درآمیخته با عوامل اجتماعی و فرهنگی موجودیت مم‌ها را شکل می‌دهد. البته این ادعای نظری، مثل سایر ادعاها قابل نقد و بررسی است. در این‌جا با تسامح از آن برای توضیح مفهومی مباحث کتاب و تنها در کنار سایر پایه‌های نظری که در بخش‌های پیشین ارائه شد، استفاده می‌کنیم.

طبق این آرا مم‌‌ها در مغز جریان پیدا می‌کنند. کسی که خشونت می‌ورزد، درواقع، مم خشونت در مغزش وجود دارد، مثل کسی که فرزندش را با سیلی تربیت می‌کند. الگوها، مفهوم‌ها، و ایده‌ها از طریق مم‌ها ذخیره می‌شوند. مم‌ها ذخایر الگویی ما هستند که کپی می‌شوند، ترجمه می‌شوند، به‌هنجار تبدیل می‌شوند و خود را تکرار می‌کنند.

ماهیت مم مانند ژن، اطلاعاتی است. مم‌ها هستی‌هایی هستند که موجودیت‌شان اطلاعاتی است و حاوی اطلاعات هستند. هنجارها و رفتارهای معمول در یک فرهنگ بر اساس این اطلاعات شکل می‌گیرد.

ارگانیسم بدن در نسبت با محیط نوعی سازگاری پیدا می‌کند؛ موضوعی که نخستین‌بار در تئوری‌های داروین مطرح شد و بعد توسعه پیدا کرد. این عملِ سازگاری به‌صورت اطلاعات در ژن‌ها و کروموزم‌ها ضبط می‌شود. وقتی سعی می‌کنیم با محیط سازگار شویم- چه سازگاری‌های انفعالی و چه سازگاری‌های فعال- در ژن‌ها و کروموزم‌های ما با موجودیت اطلاعاتی ضبط می‌شوند، انتقال می‌یابند و تکثیر می‌شوند.

اکنون می‌توان فهمید که نظریه‌پردازان مم چه می‌گویند.

آن‌ها به این امر قائل هستند که موقعیت مم، مثل ماهیت ژن اطلاعاتی است. فرهنگِ محیط‌ها و مناسبات با هم تفاوت دارد. هر یک از محیط‌ها و مناسبات مختلف(مثلا مناسبات شکار، مناسبات قبیله‌ای، اقتصاد دانش، مناسبات جهان چند رسانه‌ای،محیط سرزمین پرحادثه، ناامن و بی‌ثبات و محیط سرزمین کم حادثه و نسبتا باثبات و…) فرهنگ خاصی را اقتضا می‌کند. به‌زعم قائلان نظریه مم درواقع، از طریق سازگاری فرهنگ با محیط اطلاعاتی در مم‌ها ضبط می‌شود، انتقال می‌یابد و کپی(Replicate) و تکثیر می‌شود.

هر فرهنگ حاوی کدهای اطلاعاتی است که بنابر نظریه‌ی مم در مم‌ها ثبت و ذخیره می‌شود. نظریه مم می‌کوشد توضیح دهد چگونه کدهایِ اطلاعاتی در یک فرهنگ، ایجاد و فعال می‌شود.

اگر در فرهنگی خشونت وجود دارد، حاوی کدها و اطلاعات خشونت‌ورزی است. نگرش‌ها، الگوها، طرز فکرها، و نگاه‌ها کدهای اطلاعاتی هستند که در نظریه مم بیان می‌شوند. متاسفأنه در مورد این نظریه به‌خوبی مداقه نشده است و منابع بسیاری محدودی در مورد آن وجود دارد. در صورت تنقیح بیشتر می‌تواند صورت مفهومی و بیانی خوبی برای رفتارها، عادت‌واره‌ها و خلقیات مردم باشد.

از طریق مم‌ها فرآیند تکوین فرهنگ و تطور و انتقال آن بیان می‌شود.

مم‌ها واحدهای اطلاعاتی هستند که از طریق تعامل اجتماعی و هم‌کنشی در ذهنیت جمعی جریان می‌یابند. این ذهنیت جمعی کپی می‌شود و شیوه‌های درونی شده‌ای از اندیشیدن را شکل می‌دهد.

حال این سوال مطرح است که شیوه‌های درونی‌شده‌ی اندیشیدن ما چیست؟ چگونه می‌اندیشیم و چه شیوه‌ای از اندیشیدن را درونی کرده‌ایم؟ باور، ادراک و تصور درونی ما درباره‌ی این‌که مسائل زندگی را چگونه می‌شود حل کرد، چیست؟ نگرش ما درباره این‌که فرزند را چگونه می‌شود تربیت کرد، چیست؟ نگرش ما درباره این‌که مشکلات اجتماعی را چگونه می‌شود حل کرد و اختلافات را چطور فیصله داد، چیست؟

هر فرهنگی شیوه‌ی درونی‌شده‌ای از اندیشه در این‌گونه موارد دارد. به‌طور مثال، نحوه‌ی حل کردن اختلافات چگونه است؟ با مشاجرات تند و برچسب‌زنی کدگزاری‌های منفی، یا حذف و غارت و یا گفت‌گو و اقناع و مجاب شدن و صبوری؟ این را کدهای اطلاعاتی تعیین می‌کند.we-iranian-chart-01مم‌ها حاوی اطلاعات و رمزها هستند که به‌هنجارها و رفتارها ترجمه می‌شوند. بنابراین مم‌ها درواقع کدهای ادراکی و هنجاری و رفتاری معمول در یک جامعه هستند. در هر فرهنگ، کدهای هنجاری و ادراکی و هنجاری(نورماتیو) شکل می‌گیرد. این‌ها از جنس اطلاعات‌اند و مم‌ها حاوی آن‌ها هستند.

فرهنگی که مم خشونت را در خود دارد و مبتنی بر یک نوع اطلاعات و مفروضات و مفهوم‌ها است و خودش را به شکل هنجارها و رفتارها ترجمه و تکرار می‌کند.

اطلاعات از طریق مم‌ها ذخیره می‌شوند؛ سپس ترجمه و تبدیل به هنجار می‌شوند. درواقع مم‌ها حاوی رمزها و اطلاعاتی هستند که آن اطلاعات شیوه‌های درونی شده‌ی اندیشه و عمل را در یک فرهنگ منتقل و تکرار و نسخه‌برداری می‌کنند.

قسمت۱: مم‌ها چیستند؟

قسمت۲: مم‌ها چگونه کپی و تکثیر می‌شوند؟

قسمت۳: حاملان و ناقلان مم.

قسمت۴: راه‌های انتقال مم.

قسمت۵: فرآیندهای ممتیک.

قسمت۶: عنصر کنش و دگرگونی.

برای مطالعهٔ بیشتر، و اگر به فرهنگ و رفتارشناسی ایرانیان علاقه دارید، کتاب را تهیه فرمایید.

خرید اینترنتی
متن بازبینی شده است/