فرگشت در زندگی: سکسکه

frogریشه‌های تاریخی مزاحمتی به‌نام سکسکه، در وجوه مشترک ما با ماهی‌ها و بچه قورباغه‌ها واقع است.

ما این بدبختی(سکسکه) را با بسیاری دیگر از پستانداران سهیم هستیم! گربه‌ها می‌توانند به واسطه ارسال یک تکانه الکتریکی به قسمت کوچکی در ساقه مغز دچار سکسکه شوند.

رفلکس سکسکه یک الگوی انقباض در شماری از ماهیچه‌ها در دیواره‌ی بدن، دیافراگم، گردن و گلو است. یک اسپاسم(گرفتگی) در یک یا دو تا از عصب‌های اصلی که کنترل‌کننده‌ی تنفس هستند، سبب انقباض این ماهیچه‌ها می‌شود. نتیجه‌ی آن، دم بسیار تند هوا است. سپس در حدود ۳۵ میلی‌ثانیه بعد تکه‌ای از بافتی در پشت گلو(دهانه حنجره) بالای دریچه هوای ما را می‌بندد. نفس عمیق سریع با بسته شدن فوری این لوله، سکسکه ایجاد می‌کند.

استعداد ما در سکسکه کردن متاثر از گذشته‌ی ماست. باید دو مطلب را درنظر گرفت. چه چیزهایی باعث اسپاسم عصبی و آغاز سکسکه می‌شوند؛ دوم آن چیزی است که سکسکه را کنترل می‌کند، یعنی قطع دم و انسداد گلو. اسپاسم عصب، دست‌آورد تاریخچه‌ی ماهی درون ماست، درحالی‌که سکسکه پیامد تاریخ مشترک ما با جانورانی از قبیل بچه قورباغه است!

ابتدا نگاهی به ماهی بیندازیم!

مغز ما بدون هیچ تلاش آگاهانه‌ای از سوی اجزای بدن قادر به کنترل تنفس است. اغلب این امور در ساقه مغز، مرز بین مغز و نخاع روی می‌دهند. ساقه‌ی مغز تکانه‌های عصبی را به ماهیچه‌های اصلی تنفس ما ارسال می‌کند.

تنفس یک الگو دارد. ماهیچه‌های قفسه‌ی سینه، دیافراگم و گلو با نظم کاملا مشخصی منقبض می‌شوند. در نتیجه‌، این قسمت از ساقه مغز به عنوان موتور مرکزی شناخته می‌شود.

این ناحیه می‌تواند الگوی هماهنگی از عصب و در نتیجه هماهنگی فعالیت ماهیچه‌ها را ایجاد کند. شمار دیگری از این مولدها در مغز و نخاع ما رفتارهای هماهنگ دیگری از قبیل بلعیدن و راه رفتن را کنترل می‌کنند.

مشکل اینجاست که ساقه‌ی مغز در اصل تنفس در ماهی را کنترل می‌کرده و هنوز خیلی ابتدایی‌تر از آن بوده که در پستانداران کار کند. کوسه‌ها و ماهی‌های استخوانی همه دارای قسمتی از ساقه مغز هستند که عملکرد هماهنگ ماهیچه‌ها را در گلو و اطراف آبشش کنترل می‌کند.

همه‌ی اعصابی که کل این ناحیه را کنترل می‌کنند از قسمت‌های کاملی از ساقه مغز سرچشمه می‌گیرند. ما حتی می‌توانیم این آرایش عصبی را در برخی از ابتدایی‌ترین ثبت‌های فسیلی ماهی‌ها مشاهده کنیم.

این سیستم در ماهی خوب کار می‌کند، اما برای پستانداران بسیار بی‌نظم است.

نیازی نیست که عصب‌های کنترل‌کننده تنفس در ماهی‌ها مسیر زیادی را در ساقه مغز طی کنند. به‌طور کلی آبشش‌ها و گلو این ناحیه از مغز را احاطه کرده‌اند. اما ما پستانداران مشکلات متفاوتی داریم.

تنفس ما به وسیله ماهیچه‌های دیواره قفسه سینه و دیافراگم کنترل می‌شود، لایه‌ای از ماهیچه که قفسه سینه را از شکم جدا می‌کند. انقباض دیافرگام، دم را کنترل می‌کند. عصب‌هایی که در نزدیک گردن ما حرکت دیافراگم را از مغزمان کنترل می‌کنند درست مانند وضعیت ماهی عمل می‌کنند.

این عصب‌ها(عصب ریوی و عصب مربوط به دیافراگم) از ابتدای جمجمه امتداد یافته است و از میان حفره قفسه سینه عبور می‌کند تا به دیافرگام برسد و قسمت‌هایی از قفسه سینه که کنترل تنفس را به عهده دارند.

امن مسیر پرپیچ‌وتاب‌دار دردسرساز است؛ این طرح عاقلانه‌ای نیست که عصب‌ها از گردن عبور کنند بلکه باید از جایی نزدیک‌تر به دیافراگم عبور می‌کردند. متاسفانه، هر چیزی که با هر یک از این عصب‌ها برخورد کند می‌تواند عملکرد آن‌ها را مختل کرده یا ایجاد اسپاسم کند.

اگر این حالت عجیب اعصاب ما، در اثر گذشته ماهی ما باشد، پس خود سکسکه هم احتمالا محصول تاریخ ما به عنوان دوزیست است. از این حیث که تنفس ناگهانی هوا با بسته شدن دریچه شش دنبال می‌شود، سکسکه‌ها در رفتارهای تنفسی‌مان منحصربه‌فردند.

ظاهرا سکسکه با موتور مرکزی در ساقه مغز کنترل می‌شود: اگر با تکانه‌های الکتریکی این ناحیه را تحریک کنید، احتمالا سکسکه خواهید کرد.

این باعث می‌شود که این موتور ساده‌ی ایجاد کننده‌ی سکسکه، کاملا شبیه همین عضو در دوزیستان عمل کند، اما نه فقط در هر دو زیستی بلکه در قورباغه‌ها، که هم از شش و هم آبشش در تنفس استفاده می‌کنند.

قورباغه‌ها هنگام تنفس از این موتور ساده استفاده می‌کنند. در این شرایط، آن‌ها آب را به داخل دهانو گلو و آبشش‌ها پمپ می‌کنند و در عین حال نمی‌خواهند آب وارد شش‌ها شود. برای جلوگیری از این کار، آن‌ها با استفاده از بخشی که لوله تنفس را مسدود می‌کند، دریچه شش را می‌بندند و برای بسته شدن دریچه شش، قورباغه یک موتور کنترلی در ساقه مغز خود دارد. به این ترتیب دم با بسته شدن دهانه شش فورا دنبال می‌شود. توانایی آن‌ها در تنفس با آبشش مدیون شکل پیشرفته‌ای از سکسکه است.

بسیاری از پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند که این دو پدیده یکی هستند. تنفس آبششی در قورباغه‌ها درست مانند سکسکه در ما، می‌تواند با دی‌اکسیدکربن مسدود شود.

از ما حمایت کنید!

تمام کتاب‌ها و فیلم‌های مستند در سایت به صورت رایگان ارائه می‌شوند.

اگر می‌توانید از ما حمایت کنید تا بتوانیم هزینه‌های نگهداری سایت را تامین کنیم

می‌خواهم کمک کنم

برو به صفحه اول سایت