گزارش همایش نخستین انسان در ایران

تصویر بازسازی شده انسان راست قامت

تصویر بازسازی شده انسان راست قامت

دکتر حامد وحدتی نسب سخنان خود را با بیان اینکه دقیقاً معلوم نیست انسان از چه زمان در سرزمینی که هم اکنون به نام ایران شناخته می‌شود ساکن بوده است به‌عنوان مبهم‌ترین سئوال در  باستانشناسی آغاز کرد.

بنابر گفتهٔ ایشان حاصل ۶ دهه پژوهش باستان‌شناسی در ایران حاکی از آن است که این سرزمین به احتمال زیاد از حدود دو میلیون سال پیش محل زیست نوعی از انسان تحت نام «انسان راست قامت»(Homo erectus) بوده است. این نوع انسان که برای اولین بار در حدود ۲.۵ میلیون سال پیش در آفریقا پدیدار گشته، به لحاظ قامت و ظاهر شباهت قابل توجهی با انسان‌های امروزین داشته است.

در عین حال از جمله تفاوت‌های آشکار انسان راست قامت با انسان‌های امروزین حجم کم‌تر جمجمه و قامت به نسبت کوتاهتر آنان بوده است. انسان راست قامت در دسته‌های کوچک که همگی اعضای یک خانواده بوده‌اند، زندگی می‌کرده و از طریق شکار، لاشه خواری و جمع آوری میوه، دانه و ریشهٔ گیاهان امرار معاش می‌کرده است. به لحاظ فرهنگی این انسان چندان قادر به ایجاد تغییر در محیط پیرامون خود نبوده و بیشتر متأثر از محیط خویش بوده است. از مهم‌ترین نشانه‌های فرهنگی انسان راست قامت کنترل آتش و ساختن ابزار سنگی‌های خاصی تحت عنوان «تبر دستی» است، که منحصر به این گونهٔ خاص است.

این نوع خاص از ابزار در اندازه های مختلفی ساخته شده و دارای کاربردهای متنوعی از قبیل کندن زمین، سوراخ کردن، کوبیدن و بریدن و جدا کردن اجزای لاشه بوده است. مطالعات باستان‌شناسان و دیرین انسان‌شناسان حاکی از این است که این گونهٔ انسانی در گستره زمانی مابین ۲.۵ میلیون تا ۲۷ هزار سال پیش بر روی زمین می‌زیسته است. از سویی دیگر انسان راست قامت اولین انسانی بوده که پس از پدیدار شدن در آفریقا، در حوالی ۲ میلیون سال پیش از این قاره خارج شده و در خاورمیانه، اروپا و حتی خاور دور پراکنده شده است.

(فسیل‌های انسانی معروفی همچون انسان جاوه و انسان پکن در واقع مربوط به همین گونهٔ انسانی هستند، که در اندونزی و چین یافت شده‌اند). مدارک درخصوص استفاده و کنترل آتش در غاری که بقایای انسان پکن در آن یافت شده، با قدمتی پیرامون ۴۰۰هزارسال قبل قرار دارد.

برخلاف آفریقا، اروپا و برخی نواحی در خاورمیانه که تاکنون قطعات فسیل شدهٔ اسکلت این انسان به وفور از آنها گزارش شده، تاکنون هیچ فسیلی از این انسان در ایران به دست نیامده است. گرچه پیدا نشدن فسیل این گونه در ایران بیشتر معلول عدم انجام هرگونه پژوهش هدفمند در این زمینه است، ولی در عین حال بقایای فرهنگی این انسان شامل ابزار سنگی ها که بطور غیرمستقیم مؤید حضور این گونه در ایران بوده، در چندین نقطه از ایران بدست آمده است. از جمله معروف‌ترین این محوطه‌ها می‌توان به «گنج پر» در کنار رودخانه سپیدرود در گیلان اشاره نمود.

تبردستی انسان راست قامت، کشف شده در گیلان

تبردستی انسان راست قامت، کشف شده در گیلان

تبردستی‌های منتسب به انسان راست قامت در کنار دیگر ابزارهای مکشوفه بیانگر این ست که قریب به بیش از ۵۰۰ هزار سال قبل، انسان در این نواحی از ایران زندگی می‌کرده است.

از دیگر محوطه‌های یافت شده در ایران که محل زیست انسان راست قامت بوده می‌توان به حاشیهٔ رودخانه کَشَف رود در استان خراسان رضوی اشاره کرد. اولین گزارشات درخصوص یافت شدن ابزارسنگی‌های این انسان، در این ناحیه به دههٔ هفتاد میلادی باز می‌گردد و در بازبینی‌هایی که در چند سال گذشته انجام شده، صحت این ادعا مورد تأیید قرار گرفته است.

در کنار مناطقی که به آن‌ها اشاره شد، شمار دیگری از محوطه‌های زیست این انسان در نواحی مختلف کوهستان زاگرس کشف و گزارش شده‌اند. این‌که این گونهٔ انسانی چگونه وارد ایران شده، نکته‌ای قابل توجه است. ایران به لحاظ جغرافیایی در یک چهارراه قرار گرفته، که برای تردد به سمت خاور دور، قفقاز و آسیای مرکزی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. از سویی دیگر، با توجه به وجود خلیج فارس در جنوب و دریای مازندران در شمال، جمعیت‌های انسانی ناگزیر به عبور از فلات ایران برای حرکت به سمت شرق و غرب بوده‌اند.

مطالعات باستانشناسی، دیرین اقلیم و قوم‌شناسی حاکی از این است، که یکی از مسیرهایی که همواره در مهاجرت‌های طولانی انسان‌ها مورد توجه بوده، سواحل دریاها و اقیانوس‌ها بوده است. اینکه چرا انسان‌ها این مسیرها را انتخاب میکرده‌اند، چندان عجیب نیست. صدها هزار سال قبل در غیاب لوازم و دانش جهت‌یابی، خط ساحلی می‌توانسته به‌عنوان یک نشانهٔ جغرافیایی برای تعقیب کردن به‌کار برده شود. از سویی دیگر فراوانی انواع مواد غذایی در این مسیر (صدف‌ها، سخت‌پوستان و دیگر جانوران دریایی) خود نکته‌ای مهم بوده و ضمن اینکه رودخانه‌هایی که در انتهای مسیر خود به دریا می‌پیوندند ضامن دسترسی به آب آشامیدنی بوده‌اند، نکته‌ای بسیار مهم در زمانی که بشر هنوز به فناوری ساخت ظروف برای حمل آب نرسیده است.

اندک پژوهش‌های باستان‌شناسی انجام شده بر روی نوار ساحلی خلیج فارس و دریای مازندران حاکی از این است که این نواحی به‌طور قطع از زمان‌های بسیار دور به‌عنوان مسیرهای مهاجرتی انسان‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌اند. نکتهٔ قابل تأمل دیگر اینست که سواحل یاد شده بطور مکرر مورد پیشروی و پسروی آب دریا قرار گرفته‌اند، که بعضاً تا چند ده کیلومتر نیز می‌رسیده است.

ابزار سنگی انسان راست قامت، کشف شده در کشف‌رود ایران

ابزار سنگی انسان راست قامت، کشف شده در کشف‌رود ایران

انسان راست قامت در سیر فرگشت خود به گونه‌ای دیگر از انسان متحول شده است که به نام «انسان هایدلبرگ»(Homo heidelbergensis) برگرفته از نام مکانی در آلمان به جهت کشف اولین سنگواره‌های این نوع انسان از آن شناخته می‌شود. این نوع انسان هم به‌لحاظ ظاهری و هم از نظر رفتاری شباهت‌های بیشتری را نسبت به انسان راست قامت با انسان امروزین دارد.

سنگواره‌های این نوع انسان در اروپا، آسیای مرکزی، خاورمیانه و آفریقا به وفور یافت شده‌اند. انسان هایدلبرگ در گسترهٔ زمانی ۶۰۰ تا ۲۵۰ هزار سال پیش در نواحی جغرافیایی ذکر شده می‌زیسته و همچون انسان راست قامت تنها از طریق شکار و جمع آوری گیاهان و میوه‌های وحشی زندگی می‌کرده است.

در حدود ۲۵۰ سال پیش از میان اجتماعات انسان هایدلبرگ نوع دیگری از انسان از طریق گونه‌زایی پدیدار گردید، که به نام «انسان نئاندرتال»(Neanderthal ) شناخته می‌شود. این انسان نام خود را از دره‌ای بنام نئاندر در نزدیکی دوسلدورف آلمان که بقایای سنگواره‌ای این نوع از انسان در آنجا کشف گردید، گرفته است. در سال ۱۸۵۶ کارگران معدن در حین خاکبرداری متوجه چند قطعه استخوان بدن و یک قسمت از کاسه سر انسان شدند، که به طرز غریبی زمخت و عجیب می‌نمود.

کارل فولروت که یک معلم علاقه‌مند به مسائل طبیعی بود این سنگواره‌ها را برای استاد آناتومی‌دانشگاه بن، هرمان شافهاوزن فرستاد و وی پس از مطالعه چنین اظهار داشت که این استخوان‌ا مربوط به بربرهایی است که در زمان امپراتوری روم در این نواحی می‌زیسته‌اند (در عصر ویکتوریا تفکر رایج در اروپا اینگونه بوده که روم مرکز تمدن بشری بوده و مابقی انسان‌هایی که در خارج از این قلمرو می‌زیسته‌اند بربر و یا به عبارتی بومیان وحشی بوده‌اند. کلمه بربر در اینجا کاربردی طبقاتی داشته و با قوم خاصی که با همین نام در آفریقای شمالی ساکن بوده متفاوت است.)

بحث بر سر پذیرش این‌که آیا نوعی دیگری از انسان که به لحاظ آناتومی با انسان‌های امروزین متفاوت بوده برای مدتی ادامه داشت، تا نهایتا دانشمندان با کشف سنگواره‌های بیشتری از این گونه خاص قانع شدند که با نوعی خاص از انسان با عنوان انسان نئاندرتال سروکار دارند. امروزه بیش از صدها محوطهٔ باستانی شامل غارها و مناطق روباز شناسایی شده‌اند که مکان زیست این نوع از انسان بوده‌اند.

پراکندگی نئاندرتال‌ها در ایران

پراکندگی نئاندرتال‌ها در ایران

انسان‌های نئاندرتال اجتماعات انسانی بوده‌اند که از حدود ۲۵۰ هزار تا هزار سال پیش در گسترهٔ وسیع جغرافیایی شامل جنوب سیبری، آسیای مرکزی، خاور نزدیک و اروپا می‌زیسته‌اند. جثهٔ این انسان به‌لحاظ قامت کوتاه تر از انسان‌های امروزی بوده و توان جسمانی قابل ملاحظه‌ای داشته اند. مطالعات بازسازی صورت و جمجمهٔ انسان نئاندرتال حاکی از این است که دارای قوس بالای ابروان برجسته و صورت پیش آمده بوده‌اند.

مطالعات باستان‌شناسان بر روی بقایای جانوران شکار شده توسط نئاندرتال‌ها نشان می‌دهد که گرچه آنان شکارگران ورزیده‌ای در زمان خود بوده‌اند، ولی بخش قابل توجهی از پروتئین مصرفی را از طریق لاشه‌خواری نیز بدست می‌آورده‌اند. شواهدی هم درخصوص هم نوع‌خواری در میان این جوامع مشاهده شده است.

یکی از بحث انگیزترین مباحث در خصوص نئاندرتال‌ها اعتقاد به زندگی پس از مرگ است. شواهد متعددی دال بر تدفین عامدانه مردگان همراه با قرار دادن برخی اشیاء و همچنین مقداری خوراکی از محوطه‌های منتسب به انسان نئاندرتال در حوالی ۵۷ هزار سال پیش در دست است، که بی‌شک مهم‌ترین آن مربوط به غار شنیدار واقع در کوهستان زاگرس در کردستان عراق است.

قدیمی‌ترین محوطهٔ باستانی ایران در اصل یک غار کوچک در استان لرستان به نام هومیان که مکان زیست انسان نئاندرتال  بوده و قدمتی معادل با ۱۲۸ هزار سال پیش دارد.

ابزار انسان نئاندرتال ایرانی، کشف شده در سمنان

ابزار انسان نئاندرتال ایرانی، کشف شده در سمنان

در غیاب داده‌های استخوانی، مواد فرهنگی به جای مانده از این انسان در ایران، تنها وسیله تشخیص مکان‌های زیست آنهاست. این مواد فرهنگی غالبا شامل ابزارهای ساخته شده از سنگ است، که در سراسر گسترهٔ زیست انسان نئاندرتال از شکل خاصی برخوردار بوده‌اند. در جنوب شهر سمنان و در حاشیهٔ شمالی کویر مرکزی یکی از بزرگترین محوطه‌های زیست انسان نئاندرتال قرار دارد، که بنام میرک شناخته می‌شود.

ایشان در پایان با بیان اینکه، با توجه به شواهد باستان‌شناختی، موقعیت جغرافیایی و شواهد انسان‌شناختی پیرامون گسترهٔ جغرافیایی ایران امروز، چنین نتیجه گیری کرد: انسان راست قامت  از دوران پارینه سنگی قدیم در ایران می‌زیسته است و با توجه به کمبودهای گاه‌نگاری در محوطه‌های باستانی ایران ارائه تاریخ دقیق این حضور میسر نیست. با توجه به قرارگیری ایران در مسیر عبور انسان در دورهٔ پارینه سنگی قدیم و همچنین شواهد به‌دست آمده از دمانیسی، احتمال داده می‌شود انسان از زمان حدود دو میلیون سال پیش در ایران زندگی می‌کرده است.