آیا اخلاقا در برابر شمپانزه‌های آزمایشگاهی مسوولیم؟

حالا که در نتیجه مقایسه توالی ژنوم می‌دانیم انسان و شمپانزه در بیش از ۹۶ درصد از ماده ژنتیکی‌شان با هم شریک هستند، آیا نباید هیچ تفاوتی در رفتار ما با آنها به عنوان حیوانات آزمایشگاهی ایجاد شود؟ آیا نباید با شمپانزه‌های آزمایشگاهی انسانی‌تر رفتار شود؟ تنها در ایالات متحده نزدیک به ۳ هزار انسانریخت بزرگ در اسارت زندگی می‌کنند که بیشترشان شمپانزه‌های غرب آفریقا هستند. تعدادی از آنها در باغ‌وحش‌ها و پناهگاه‌ها زندگی می‌کنند. اما بسیاری به منظور پژوهش‌های پزشکی تکثیر شده‌اند. موافقان پژوهش روی شمپانزه‌ها به پیشرفت‌های پزشکی مهمی همچون ساخت واکسن هپاتیت ب اشاره می‌کنند که بدون پژوهش روی شمپانزه‌ها امکان‌پذیر نبودند.

دانشمندان با پیش‌بینی نقش بزرگ‌تری که شمپانزه‌ها در پیشرفت‌های زیست‌پزشکی آینده بازی خواهند کرد، نسبت به کاهش جمعیت شمپانزه‌های اسیر موجود برای پژوهش هشدار می‌دهند. اما پژوهشگران دیگری هم هستند که می‌گویند مسوولیت اخلاقی‌شان اجازه نمی‌دهد با شمپانزه‌ها همچون حیوانات آزمایشگاهی دیگر رفتار کنند. این منتقدان به شباهت ژنتیکی این جانوران به انسان، به توانایی‌شان در ابزارسازی و درک‌شان از معنای «خویش» اشاره می‌کنند. آنها معتقدند که شمپانزه‌ها موش آزمایشگاهی نیستند، بلکه جانورانی بی‌همتا هستند. نویسندگان مقاله‌ای در ژورنال علمی نیچر تا آنجا پیش رفتند که توصیه کردند در بررسی‌هایی که از شمپانزه در آنها استفاده می‌شود باید از همان اصول اخلاقی پیروی شود که هم‌اکنون در بررسی‌های انسانی روی افرادی که قادر به امضای رضایت‌نامه نیستند مد نظر قرار می‌گیرد. تعداد انسانریخت‌های بزرگ در طبیعت تا حد چند ده هزار فرد کاهش یافته است و هم‌اکنون شمپانزه جانوری در خطر انقراض به شمار می‌آید.

در گزارشی که چندی پیش از سوی سازمان ملل انتشار یافته، آمده که تمام گونه‌های انسانریخت بزرگ به شدت در خطر انقراض هستند، یا در آینده نزدیک یا در بهترین حالت ظرف ۵۰ سال آینده. به خاطر شباهت زیست‌شناختی‌شان به انسان، مدت‌هاست که شمپانزه‌ها در پژوهش‌های آزمایشگاهی به جای انسان به کار گرفته شده‌اند و بسیاری از داروهای جدید ابتدا روی آنها آزمایش شده است. در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ دولت ایالات متحده برنامه‌ای برای تکثیر و پرورش شمپانزه در اسارت آغاز کرد تا در پژوهش‌های مربوط به ویروس HIV به کار روند. اما دانشمندان دریافتند که سیستم ایمنی شمپانزه‌ها در برابر ویروس HIV از پا در نمی‌آید.

سرانجام در پژوهش‌های ایدز میمون‌ها جای شمپانزه‌ها را گرفتند. اما نتیجه این برنامه تکثیر و پرورش تولید بیش از حد شمپانزه‌های آزمایشگاهی بود. پس از آن بود که در سال ۱۹۹۶ انستیتوهای ملی بهداشت، مهلتی ۵ ساله برای استفاده از شمپانزه‌ها در پژوهش‌های آزمایشگاهی تعیین کرد. اما از سال ۲۰۰۱ تاکنون این مهلت قانونی هر سال تمدید شده است.

دانشمندان هر دو گروه در این نکته با هم توافق دارند که ارزش شمپانزه‌ها برای پژوهش‌های زیست‌پزشکی بدون تردید بسیار زیاد است. پژوهشگران هم‌اکنون مشغول آزمایش نوع خاصی از پادتن‌ها معروف به پادتن‌های تک‌کلونی روی شمپانزه‌ها هستند که طوری مهندسی ژنتیکی شده‌اند که با پادتن‌های انسان تقریباً یکسان باشند. امید می‌رود که در نتیجه این پژوهش‌ها درمانی برای سرطان یافته شود. گونه‌های جانوری دیگر سعی می‌کنند این پادتن‌ها را پس بزنند اما شمپانزه‌ها این کار را نمی‌کنند، زیرا سیستم ایمنی‌شان شباهت زیادی به انسان دارد.

مقایسه توالی‌های ژنومی در انسان و شمپانزه به دانشمندان کمک خواهد کرد که درک بهتری از بیماری‌های مختص به انسان و همچنین تکامل انسان و پیدایش ویژگی‌هایی همچون زبان به دست آورند. اکنون بعضی از دانشمندان هشدار می‌دهند که تعداد شمپانزه‌های موجود برای تحقیقات زیست‌پزشکی رو به کاهش گذاشته است و این مهلت قانونی باید باز هم تمدید شود. شناخت دانشمندان از فیزیولوژی شمپانزه هنوز محدود است. بعضی پژوهشگران معتقدند که با وجود شباهت‌های ژنتیکی و زیست‌شناختی، انسان و شمپانزه در آسیب‌پذیری در برابر بعضی بیماری‌ها تفاوت زیادی با هم دارند. در عین شگفتی شمپانزه‌ها مدل بسیار بدی برای بررسی بیماری‌های انسان هستند و پیشرفت بیماری‌ها در شمپانزه‌ها با آنچه در انسان دیده می‌شود متفاوت است.

بر اساس قانون انجام آزمایش‌های منجر به درد و آسیب روی شمپانزه‌ها تنها در صورتی مجاز است که انجام آنها با حیوانات دیگر امکان‌پذیر نباشد. اما اکنون برخی متخصصان خواهان آن هستند که انجام هر نوع آزمایش منجر به درد و آسیب روی شمپانزه‌ها به کلی ممنوع شود. آنها می‌گویند اگرچه در اصل مخالف انجام آزمایش روی جانوران نیستند، اما معتقدند که می‌توان روی شمپانزه‌ها آزمایش انجام داد بدون آنکه آسیب جبران‌ناپذیری به آنها وارد شود. اما اگر همین فردا ویروس کاملاً جدیدی پیدا شود که تمام جهان را تهدید کند، و معلوم شود که انجام آزمایش‌های آسیب‌رسان روی شمپانزه‌ها‌ می‌تواند موجب شناخت ما از آن ویروس شود، باید آن گزینه را هم مد نظر داشته باشیم.